Այսօր

«Կարծես գրիչը ձեռքիցս վերցրած լինեին»․ արձակագիր Աշոտ Ստեփանյանը «Մեռածները հաղթած են» գործի, կյանքի ու պատերազմի մասին

  02 Հուլիս 2021  292 դիտում
«Կարծես գրիչը ձեռքիցս վերցրած լինեին»․ արձակագիր Աշոտ Ստեփանյանը «Մեռածները հաղթած են» գործի, կյանքի ու պատերազմի մասին

Դպրոցական տարիներին երազում էր բժիշկ դառնալ։ Ընդունվեց համալսարան ու մեկնեց զինվորական ծառայության։ Զորացրվելուց հետո, սակայն, ընտրեց կառավարչի մասնագիտությունը։ Գրական առաջին քայլերը դպրոցում է արել։ Հանձնարարված թեմայով շարադրություն գրել չէր սիրում։ Գրում էր այն մասին, ինչն իրեն էր հուզում։ Այդպես է նաև այսօր։ Ասում է՝ երբ «բաժակը լցվում է», պետք է ստեղծագործեմ․ գրելիս հարցականներ չեմ թողնում, ինքս իմ առաջ մերկանում եմ, ազատագրվում։ Erit.am-ի զրուցակիցն է երիտասարդ արձակագիր Աշոտ Ստեփանյանը։

Խրամատի խրտվիլակը» ստեղծագործության մեջ ասում եք՝ այստեղ ամեն ինչ եմ հասկանում, անգամ Աստծուն, աստղերին, կենդանիներին, երկարատև լռությունը: Եթե չեմ սխալվում այն, որ պիտի շարունակեք գրել, դա էլ բանակում եք հասկացել: Ի՞նչն էր դրդում գրել։

-Ինձ համար գրելն ինչ-որ բանի, ինչ-որ հոգեբանական վիճակի հաղթահարում է։ Փորձում եմ ստեղծագործելով միջիցս դուրս հանել բոլոր սև կետերը։ Նույնն էլ բանակում էր։

Կոնֆլիկտայնությունը, չհասկացված լինելը, այդքան մարդկանցով շրջապատված լինելն ու քեզ մենակ զգալը, հեռավորությունը, նման շատ բաներ ազդել են ստեղծագործելու վրա։ Իհարկե ծառայությունն ավարտելուց անմիջապես հետո բանակի մասին շատ չեմ գրել․ երկար ժամանակ պահանջվեց իրականություն վերադառնալու համար։ Վերջին 3-4 տարիներին ավելի հաճախ եմ անդրադառնում այդ թեմային։

Բանակային գործերիս կերպարները, կոնֆլիկտներն ինձ անընդհատ հետևում էին։ Այդ պատճառով էլ որոշեցի, որ պետք է դրանք ոչնչացնել, զրոյական մակարդակի հասնել, որպեսզի կարողանամ շարունակել ապրել։ Չեմ հիշում՝ այրել եմ դրանք զորացրման օրը, թե թողել դարակում։ Բայց մի բան հստակ հիշում եմ՝ ուզում էի ամեն ինչ սկսել նոր էջից։

-«7 միլիարդ ինքնասպան» գործում, որը «Շրխկան պոեզիա» ծրագրի շրջանակներում ներկայացրիք, ասում եք՝ բանակը երկու տարի անզգայական կյանք է, այնտեղ ես մահացա։ Ի՞նչ փոխեց բանակը։ Ո՞վ էր Աշոտ Ստեփանյանը բանակ գնալուց առաջ և հետո:

-Շատ հետաքրքիր հարց եք տալիս։ Ուզում եմ հիշել՝ «Շրխկանի» ժամանակ էլ ինչ եմ ասել․ երբ ստեղծագործում էինք, մտահոսք էր ստացվում, և ես մի քանի դրվագներ էի բերել, լցրել այդ գործի մեջ։

Ինձ համար բանակն անզգայական տեղ է․ գնում ես ու դառնում ռոբոտ․ ամեն ինչ անում ես իր ժամին, ու այդ ամենօրյա կրկնությունը քեզ բերում է անզգայացման։

 Ձեզ պատմում եմ հիմա, ու շատ դրվագներ են գալիս ծառայությունից։ Նաիվ կերպար էի բանակում,  մտածում էի՝ պետք է ֆիզիկապես կոփվեմ, այս ու այն անեմ, բանակից հետո հասնեմ տարբեր բաների։ Բայց երբ ավարտում ես ծառայությունդ, այդ նաիվությունն անցնում է, հասկանում ես, որ բանակից հետո կյանքն ավելի վտանգավոր է, ավելի լիքն է կոնֆլիկտներով ու կորուստներով։ Ծառայության ժամանակ էլ, դրանից հետո էլ «հասունության թռիչքներ» ունեցել եմ։

-Ինչի՞ մասին էիք ուզում խոսել, երբ ծառայությունն ավարտելուց հետո սկսեցիք ստաբիլ գրել։

-Ուզում էի խոսել այն սև կետերի մասին, որ պահված են մեր ներսում։ Ինձ թվում է՝ սկզբում չէր ստացվում կամ որոշ չափով էր ստացվում։

Միշտ էլ գործն ամբողջությամբ այն չի ստացվում, ինչ ուզում էիր։ Բացի այդ՝ վախ կա չընդունվելու, չհասկացվելու ընթերցողի կողմից։ Հատկապես վերջերս հաճախ եմ նկատում, որ ընթերցողն ինձ չի հասկանում։

Իրականում ես չեմ գրում, որ հասկացված լինեմ։ Իմ գործերը դրա մասին չեն։ Ինձ համար շատ կարևոր է հենց գրելու ակտը։

-Գոյությանը, կյանքի ու մահվան սահմանագծին առնչվող հարցերը ե՞րբ եկան Ձեր գրականություն։

-Երբ սկսեցի կարդալ էքզիստենցիալիստներին։ Սկսեցի Դոստոևսկուց ու ավելի խորացրի, խորացրի այնքան մինչև հասա փիլիսոփաներին՝ Շոպենհաուեր, Նիցշե, Հայդեգեր։ Հետո անցա 20-րդ դար՝ Կամյու, Սարտր։ Սկսեցի հասկանալ՝ ինչ են փորձել ասել ու գրել մեր՝ 21-րդ դարի գոյության, չգոյության հարցերի մասին։

-Ե՞րբ և ինչպե՞ս որոշեցիք, որ այն, ինչ գրում եք, մարդիկ պետք է կարդան։

-Երբեք թաքուն չեմ գրել։ Միայն բանակի գրվածքներն էին, որ մնացին իմ մեջ։ Ինչ-որ բաներ հիշում եմ ու փորձում վերհանել, ինչ-որ բաներ էլ արդեն մոռացել եմ։

Միշտ մտածել եմ, որ գրողներին «երրորդ աչք» է պետք։ Որքան էլ մենք կարդանք, ենթադրենք՝ լավ գիր ենք ստացել, մեզ պետք է մեկն, ով կկարդա ու կարծիք կհայտնի։ Ու շատ կարևոր է, որ մտերիմ մարդ չլինի, որ կարծիքը հնարավորինս ճիշտ լինի։

-Այսինքն՝ երբեք չի՞ եղել, որ համարեք՝ ինքներդ Ձեզ համար եք գրում։

-Ինչ-որ ընթացք եղել է, որ միայն ինձ համար եմ ստեղծագործել, բայց հասկացել եմ, որ միայն քեզ համար ստեղծագործելը շատ էգոիստական է։ Երբ դու ինչ-որ բան ես ստեղծում, պետք է մարդկանց էլ ցույց տաս։ Եթե թաքուն ես պահում, հնարավոր է՝ մարդիկ կորցնեն շատ լուրջ գրվածք։ Չգիտեմ։ Այդպես եմ կարծում։

-«Պատից կախված փոփոխություն» պատմվածքում ասում եք՝ կյանքում էլ շատ խոսել չի կարելի, հաղթած են «լուռերը»։ Գրականության մեջ շատախո՞ս եք, թե՞ փորձում եք քիչ բառերով շատ բան ասել։

-Ապրում ենք այնպիսի ժամանակաշրջանում, երբ հատորներից բաղկացած վեպերը չեն ընդունվում, ու շատ ձանձրալի է նման բաներ կարդալը։ Ես ավելի կողմ եմ փոքր գործերով մեծ միտք փոխանցելուն։

Այսօր ավելի շատ միտքը, դրամատուրգիան է մարդկանց հետաքրքրում, քան երկար-բարակ նկարագրությունները։ Դրանք չեն էլ ընթերցվում։

-Ո՞րն է այն նորությունը, որ փորձում եք բերել Ձեր գրականությամբ։ Առհասարակ փորձարկումների սիրահա՞ր եք, թե՞ ոչ։

-Մշտապես այդ փորձարկումների մեջ եմ։ Հիմա ինչ-որ չափով հասկացել եմ՝ որ ուղղությամբ եմ գնում, բայց մեկ է, գնալիս ոտքս թեքվում է դեպի այլ ուղղություններ։ Օրինակ՝ վերջերս պոեզիայի մեջ եմ խորացել, բայց զուգահեռ վիպակի վրա եմ աշխատում, չգիտեմ՝ կստացվի, թե ոչ․ արձակագրությունից վիպագրության անցնելը բավականին բարդ է։

Մարդիկ ուզում են կարդալ այսօրվա մասին։ Նորությունը երևի թե ժամանակի շունչը փոխանցելն է, քո ժամանակի մասին խոսելը։ Այլ նորություն գրականության մեջ, ցավոք սրտի, չկա․ չես կարող ոչինչ հայտնագործել։

-Սկզբում տպագրվեցիք «Գրանիշում», հետո «Գրեթերթում», այլ առցանց հարթակներում։ Առաջին արձագանքներն ինչպիսի՞ն էին։

-Ինձ խորհուրդ էին տալիս երրորդ դեմքով չգրել, չգիտեմ՝ ինչու։ Հնարավոր է՝ այդտեղ շատ քիչ եմ երևում․ ես էլ եմ զգում, որ երբ երրորդ դեմքով եմ գրում ինչ-որ բան, ես այդտեղ կորում եմ։

Առաջին դեմքով գրելն էլ կարող է սխալ տեղ տանել։ Երբ գրում ես մի բանի մասին, որ քեզ հետ կապ չունի, միևնույն է՝ ընթերցողն ընկալում է, որ դա դու ես, ամբողջը քեզ է վերագրում։

Տարբեր մեկնաբանություններ եմ ստացել, բայց կարող եմ ասել, որ գործերս մեծամասամբ ընդունվել են։

-Երբևէ լսե՞լ եք կարծիք կամ քննադատություն, որը ստիպել է մի որոշ ժամանակով թողնել գրելը։

-Երբեք քննադատության արդյունքում գրելը չեմ թողել։ Եղել են երկար դադարներ։ Ինձ մոտ այդպես է՝ պետք է ստեղծագործեմ, դադար վերցնեմ, կարդամ, լցվեմ, նորից ստեղծագործեմ։

Կարդալն ամենակարևորն է․ երբ գրողը չի կարդում, հայտնվում է ուտոպիայի մեջ, որից դուրս գալ չի կարող։ Եթե գրողն ուզում է նոր բան ստեղծել, պետք է կարդա։ Այլապես կսկսի կրկնել ինքն իրեն, օրինակ՝ գրել նույն բանի մասին, ինչ մեկ տարի առաջ էր գրել։

-Ձեր կարծիքով՝ ե՞րբ է տեքստը դառնում գրականություն:

-Այսօր այնքան բարդ է առանձնացնել՝ գրականությո՞ւն է, թե՞ ոչ, պոեզիա՞ է, թե՞ ոչ, արձա՞կ է, փորձագրությո՞ւն, թե՞ էսսե։ Գրքի երևանյան փառատոնին մասնակցելու համար երկու արձակ ստեղծագործություն եմ ուղարկել, բայց դրանք կարելի է դիտարկել նաև որպես փորձագրություն կամ էսսե։

Գրականության կոնկրետ սահմանում չկա։ Մարդկանց ընկալումներն էլ տարբեր են։ Ինչ-որ մեկի համար գրականությունը 20-րդ դարում մահացել է, մյուսի համար 4-րդ դարից այն կողմ չի անցել, ինչ-որ մեկի համար էլ գրականությունն այն է, երբ Տոլստոյը 30 էջ նկարագրում է ծառը։ Ինձ համար գրականություն է, երբ կարդացածս գործից ոգևորվում եմ, մոտիվացվում, այն ինձ ուրիշ տեղ է տանում, նոր գործի «պատճառ» դառնում։

Կարծում եմ՝ տեքստն այն ժամանակ է դառնում գրականություն, երբ այն մի քանի շերտեր ունի, ու կարող ես տարբեր կերպ ընկալել։

-Հայ ժամանակակից գրողներն այսօր հեղինակություն վայելո՞ւմ են:

-Մեր ժամանակակից գրողներն այնքան փոքր սեգմենտ են։ Չեմ խոսում շատ պոպուլյար դեմքերի մասին, ովքեր վայելում են բոլորի սերը, տպագրվում են, վաճառվում։

Մյուս գրողների համար շատ դժվար է մտնել այդ սեգմենտի մեջ։ «Էսօր բոլորն էլ գրում են», «ինչ պետք ա տաս դրանով նոր սերնդին»․ այսպես են մեկնաբանում քո գրելը։ Իսկ ընթերցողը քեզ չի հասկանում, չի ընդունում, որովհետև մնացել է, օրինակ՝ 19-20-րդ դարի գրականության մեջ, դրանից հետո ոչ ոքի չի տեսնում։ Ժամանակակից գրողն արժեզրկված է։ Մտածում են՝ ինչ պիտի գրես, որ օրինակ՝ Մահարու նման «դեմք» դառնաս։